حقيقت مطلب آن است كه اين اصل جز نوعى از عدالت قانونى را بيان نمىكند كه مردم را از بيرون نگاه مىكند و به صورت موضوعى و سرشمارى - به پيروى از رفتار افراد متوسط مردم - دربارهء آنها حكم مىكند . ترديدى نيست كه براى حفظ نظام اجتماعى مفيد و لازم است كه از اين زاويه به امور نگاه كنيم . اگرنه ، اين باب بسى گسترده‌تر نسبت به تمام مخالفت‌هاى قانون با برهان جهل به قانون است . اما دربارهء آنچه به مسئوليت اخلاقى و دينى مربوط مىشود كه هم‌اكنون داريم بررسى مىكنيم ، شايسته نيست كه چنين مسئوليتى وجود داشته باشد ، مگر براساس واقعيّت وجدانمان با مراقبت از يك چيز و آن اين است كه اين وجدان از روى اختيار از راه هدايتى كه مىرفت ، منحرف نشود ، بلكه به هنگام نيز آهنگ جستجوى آن را بنمايد ، خداى تعالى مىفرمايد : « وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ » « 1 » بنابراين در نظر ما اين كافى نيست كه قانون به آگاهى تمام مردم حمل شود و من هم به گونه‌اى باشم كه پذيراى آن گردم ، بلكه سزاوار آن است كه من خود ضرورت ابلاغ قانون را به آگاهى خويش بيفزايم ، چه اين آگاهى به وسيلهء تربيت يا انتشار و يا تصادفى و يا به جستن آن از راه كوشش و جستجوى خودم باشد . و در حقيقت ما ديده‌ايم كه قرآن كريم چگونه بر اثبات اين مطلب به عنوان يك حقيقت تاريخى - اگر به عنوان يك روش قانونى ثابت نباشد - پاى مىفشارد و تعليمات الهى كه روى خطابش به جوامع پيشين بوده ، همواره به افراد مورد نظر مىرسيد ، پيش از آنكه آنان به مسئوليت خود ملزم گردند . خود اين حقيقت بايد مطابق تعليمات قرآنى باشد ، كه البته چنان است ، زيراكه قرآن مجيد مقرر فرموده است : « وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ » « 2 » و اين تمام مطلب نيست ، بنابراين ما بايد فرض كنيم كه اين قاعده نسبت به همهء مردم مقرر شده است و من هم آن را دريافت كرده‌ام ، ولى هم‌اكنون در هنگام برخورد عملى ، اين تعليم از ذهن من رفته و به‌طور كلى آن را فراموش كرده‌ام ، بلكه من در يك حالتى قرار دارم كه امكان به

--> ( 1 ) - زخرف ( 43 ) آيهء 36 : و هركس از ياد خدا روىگردان شود ، شيطانى را به سراغ او مىفرستم ، پس همواره قرين اوست . ( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 19 : اين قرآن بر من وحى شده است ، بدان جهت كه شما و تمام كسانى را كه سخنان من در طول تاريخ بشر و پهنهء زمان و در تمام نقاط جهان به گوش آنها مىرسد ، از مخالفت فرمان خدا بترسانم .